Μπορεί μια πράξη που είναι αδύνατον να πραγματοποιηθεί να θεωρηθεί ηθικά λανθασμένη; Η αυθόρμητη απάντηση είναι «όχι». Για να κατηγορήσουμε κάποιον για μια πράξη, θα πρέπει τουλάχιστον να μπορεί να την εκτελέσει.
Ωστόσο, ένα σύντομο επιχείρημα που συνδέεται με τον Φινλανδό φιλόσοφο και λογικό Γιάακο Χίντικα (Jaakko Hintikka) φαίνεται να οδηγεί στο ακριβώς αντίθετο συμπέρασμα.
(1) Αν κάτι δεν μπορεί να γίνει χωρίς να συμβεί κάτι λανθασμένο, τότε το ίδιο το πράγμα είναι λανθασμένο.
(2) Αν το Χ είναι αδύνατο και το Υ είναι λανθασμένο, τότε δεν μπορώ να κάνω ούτε «Χ και Υ» ούτε «Χ αλλά όχι Υ».
Αφού, λοιπόν, το Χ δεν μπορεί να γίνει χωρίς το λανθασμένο Υ, από την αρχή (1) προκύπτει ότι το Χ είναι λανθασμένο. Άρα, κάθε αδύνατη πράξη είναι λανθασμένη.
Πώς λειτουργεί το τέχνασμα;
Έστω ότι το Χ είναι μια απολύτως αδύνατη πράξη — για παράδειγμα, «να τετραγωνίσουμε τον κύκλο μόνο με κανόνα και διαβήτη». Έστω επίσης ότι το Υ είναι κάτι αναμφισβήτητα λανθασμένο, όπως «να κλέψουμε».
Επειδή το Χ είναι αδύνατο, είναι αδύνατο να πραγματοποιήσουμε:
το αδύνατο μαζί με το λάθος
το αδύνατο χωρίς το λάθος
Η δεύτερη αδυναμία παρουσιάζεται ύστερα σαν να σημαίνει ότι το Χ δεν μπορεί να γίνει χωρίς να συμβεί το Υ. Έτσι ενεργοποιείται η αρχή (1) και το Χ χαρακτηρίζεται λανθασμένο.
Πού βρίσκεται η παγίδα;
Μπορεί να σημαίνει ότι το Υ αποτελεί αναπόφευκτη συνέπεια μιας πραγματοποιήσιμης πράξης Χ. Μπορεί όμως να ισχύει απλώς επειδή το ίδιο το Χ είναι αδύνατο. Το παράδοξο αντιμετωπίζει αυτές τις δύο περιπτώσεις σαν να ήταν ίδιες.
Αν δεν υπάρχει κανένας δυνατός τρόπος να γίνει το Χ, τότε φυσικά δεν υπάρχει τρόπος να γίνει «Χ χωρίς Υ». Αυτό όμως δεν αποδεικνύει ότι το Υ συνοδεύει αναγκαστικά το Χ. Δεν υπάρχει καμία πραγματική εκτέλεση του Χ στην οποία να μπορούμε να εξετάσουμε τι συμβαίνει.
Στη λογική αυτό σχετίζεται με την έννοια της κενής αλήθειας: μια καθολική πρόταση μπορεί να θεωρείται τυπικά αληθής όταν δεν υπάρχει ούτε μία περίπτωση στην οποία να μπορεί να αποτύχει. Από το γεγονός αυτό, όμως, δεν ακολουθεί αυτομάτως μια ουσιαστική ηθική κρίση.
Δυνατότητα και ηθική υποχρέωση
Το παράδοξο ανήκει στη δεοντική λογική, τον κλάδο που μελετά έννοιες όπως «επιτρέπεται», «απαγορεύεται» και «είναι υποχρεωτικό». Αγγίζει επίσης τη γνωστή αρχή «το οφείλειν προϋποθέτει το δύνασθαι»: δεν είναι εύλογο να έχουμε ηθική υποχρέωση να κάνουμε κάτι που δεν μπορούμε να κάνουμε.
Στην καθημερινή γλώσσα, όταν λέμε ότι μια πράξη είναι «λανθασμένη», συνήθως προϋποθέτουμε έναν δράστη που μπορούσε να την επιλέξει. Η φράση «είναι λάθος να σχεδιάσεις έναν τετράγωνο κύκλο» ακούγεται παράξενη όχι επειδή ο τετράγωνος κύκλος επιτρέπεται, αλλά επειδή δεν αποτελεί καν πραγματική επιλογή.
Το παράδοξο του Χίντικα δεν αποδεικνύει ότι το αδύνατο είναι ανήθικο. Δείχνει ότι μια φαινομενικά εύλογη ηθική αρχή, αν διατυπωθεί χωρίς τον όρο ότι η πράξη είναι πράγματι δυνατή, μπορεί να παράγει ένα εντελώς αντιδιαισθητικό αποτέλεσμα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου