🪨 Μπορεί κάποιος να λέει αλήθεια και ψέματα ταυτόχρονα;

Μια μεσαιωνική εκδοχή του παραδόξου του ψεύτη:

Ο Σωκράτης ορκίζεται ότι θα σου πει κάτι ψευδές.

Έπειτα λέει: «Είσαι μια πέτρα».

Η πρόταση είναι προφανώς ψευδής. Επειδή όμως ο Σωκράτης είχε υποσχεθεί ότι θα πει κάτι ψευδές, φαίνεται ταυτόχρονα να εκπληρώνει αληθινά την υπόσχεσή του. Μπορεί λοιπόν ένας άνθρωπος να ψεύδεται και να λέει την αλήθεια την ίδια στιγμή;

Δείτε τη λογική εξήγηση

Ναι, αλλά μόνο αν μιλάμε για δύο διαφορετικά πράγματα. Δεν είναι η ίδια πρόταση ταυτόχρονα αληθής και ψευδής.

Το περιεχόμενο της φράσης
«Είσαι μια πέτρα» είναι ψευδές, επειδή ο συνομιλητής είναι άνθρωπος και όχι πέτρα.

Η εκπλήρωση της υπόσχεσης
«Ο Σωκράτης είπε κάτι ψευδές» είναι αληθές. Άρα τήρησε την υπόσχεσή του.

Αν συμβολίσουμε με \(P\) την πρόταση «Είσαι πέτρα», τότε έχουμε:

\[P=\text{ψευδές},\qquad \text{«ο Σωκράτης είπε κάτι ψευδές»}=\text{αληθές}.\]

Δεν προκύπτει η αντίφαση \(P\land\neg P\). Προκύπτουν δύο διαφορετικές κρίσεις: μία για το αντικείμενο της ομιλίας και μία για τη σχέση της ομιλίας με την προηγούμενη υπόσχεση.

Το λεπτό σημείο: Ο Σωκράτης ψεύδεται ως προς εσένα, αλλά λέει την αλήθεια ως προς το ότι εκπληρώνει την υπόσχεσή του. Οι δύο χαρακτηρισμοί αφορούν διαφορετικά επίπεδα.

Είναι πραγματικά «παράδοξο του ψεύτη»;

Είναι συγγενικό με τα μεσαιωνικά insolubilia — προβλήματα για την αλήθεια, το ψεύδος και την αυτοαναφορά. Δεν έχει όμως την αυστηρή κυκλικότητα της κλασικής πρότασης «Αυτή η πρόταση είναι ψευδής», η οποία αναφέρεται άμεσα στον εαυτό της.

Η μεσαιωνική περίπτωση δείχνει κυρίως πόσο προσεκτικά πρέπει να ξεχωρίζουμε τι ακριβώς αξιολογούμε: την πρόταση που ειπώθηκε, την πράξη του ομιλητή ή την εκπλήρωση μιας υπόσχεσης.

Συμπέρασμα: Ο άνθρωπος μπορεί την ίδια στιγμή να εκφέρει μια ψευδή πρόταση και να καθιστά αληθή μια άλλη πρόταση σχετική με την πράξη του. Αυτό δεν σημαίνει ότι μία και η ίδια πρόταση είναι συγχρόνως αληθής και ψευδής.

Για το ιστορικό πλαίσιο: Paul Vincent Spade, «The Origins of the Mediaeval Insolubilia Literature» · Internet Encyclopedia of Philosophy — Liar Paradox.

📚

Έρχεται το πολλαπλό βιβλίο ΝΕΟ — βρες όλες τις επιλογές εδώΠολλαπλό βιβλίο ΝΕΟ — 437 βιβλία σε PDF

PDF & Ψηφιακά Μαθησιακά Αντικείμενα — χωρίς εγγραφή • Portify

📚 437 βιβλία🎬 22.000+ Ψηφιακά Μαθησιακά Αντικείμενα

Δες τα βιβλία →