Κάθε φορά που γράφουμε το \(\partial\), χρησιμοποιούμε ένα σύμβολο του οποίου η πρώτη γνωστή μαθηματική εμφάνιση συνδέεται με έναν μαρκήσιο του Διαφωτισμού, κυνηγημένο κατά την Τρομοκρατία και νεκρό δύο ημέρες μετά τη σύλληψή του.
Ο Marie-Jean-Antoine-Nicolas de Caritat, μαρκήσιος de Condorcet (1743–1794), ήταν μαθηματικός, φιλόσοφος και πολιτικός. Πίστευε ότι η λογική, η επιστήμη και η εκπαίδευση μπορούσαν να οδηγήσουν την κοινωνία σε διαρκή πρόοδο. Υποστήριξε τη δημόσια παιδεία, τη συνταγματική διακυβέρνηση και —ασυνήθιστα τολμηρά για την εποχή— τα πολιτικά δικαιώματα των γυναικών.
1770: ένα μικρό τυπογραφικό σύμβολο
Σε υπόμνημά του με τίτλο Mémoire sur les équations aux différences partielles, ο Condorcet χρησιμοποίησε το καμπύλο γράμμα \(\partial\), μια παραλλαγή του λατινικού \(d\). Το κείμενο χαρακτηρίζεται ως εργασία του 1770, αν και εμφανίστηκε στον τόμο της Γαλλικής Ακαδημίας που δημοσιεύθηκε το 1773.
Στη σελίδα 152 εξηγούσε ότι τα \(dz\) και \(\partial z\) θα μπορούσαν να δηλώνουν δύο επιμέρους διαφορές του \(z\), ως προς διαφορετικές μεταβλητές, ή ότι το \(dz\) θα δήλωνε την ολική διαφορά και το \(\partial z\) μια μερική διαφορά.
\[dz\qquad \partial z\]
Δεν επρόκειτο για μεγαλόπνοη διακήρυξη. Ήταν κυρίως μια καθαρή συμβολική και τυπογραφική διάκριση ανάμεσα σε διαφορετικά είδη μεταβολής. Η χρησιμότητά της, όμως, αποδείχθηκε διαχρονική.
Από τον Condorcet στη σύγχρονη γραφή
Ο Condorcet χρησιμοποιεί το \(\partial\) για μερικές διαφορές.
Ο Adrien-Marie Legendre γράφει τη γνώριμη μορφή \(\partial u/\partial x\), αλλά αργότερα εγκαταλείπει το σύμβολο.
Ο Carl Gustav Jacob Jacobi επαναφέρει συστηματικά το \(\partial\). Η χρήση του διαδίδεται και τελικά καθιερώνεται.
Σήμερα η γραφή
\[\frac{\partial f}{\partial x}\]
δηλώνει τη μεταβολή μιας συνάρτησης ως προς μία μεταβλητή, όταν οι υπόλοιπες διατηρούνται σταθερές. Το καμπύλο \(d\) ξεχωρίζει έτσι τη μερική παράγωγο από την ολική διαφορική μεταβολή.
Η Τρομοκρατία και το τελευταίο έργο
Κατά τη Γαλλική Επανάσταση ο Condorcet συνδέθηκε πολιτικά με τους Γιρονδίνους και συγκρούστηκε με τους Ιακωβίνους, επικρίνοντας το νέο σύνταγμα του 1793. Εκδόθηκε ένταλμα σύλληψής του και κρύφτηκε επί περίπου οκτώ μήνες στο Παρίσι.
Μέσα στην κρυψώνα του ολοκλήρωσε το περίφημο Σχεδίασμα ενός ιστορικού πίνακα της προόδου του ανθρώπινου πνεύματος. Ακόμη και ενώ καταδιωκόταν, περιέγραφε την ιστορία της ανθρωπότητας ως πορεία προς περισσότερη γνώση, ελευθερία και δικαιοσύνη.
Ένας θάνατος χωρίς βέβαιη απάντηση
Ο Condorcet εγκατέλειψε την κρυψώνα του τον Μάρτιο του 1794. Συνελήφθη στις 27 Μαρτίου και οδηγήθηκε στη φυλακή του Bourg-la-Reine, που τότε ονομαζόταν Bourg-l’Égalité. Στις 29 Μαρτίου βρέθηκε νεκρός, πεσμένος μπρούμυτα στο δάπεδο του κελιού του.
Η τοπική ιατρική διαπίστωση απέδωσε τον θάνατο σε «αιμορραγική αποπληξία», όρο που συχνά αποδίδεται σήμερα ως εγκεφαλικό επεισόδιο. Ωστόσο, η πραγματική αιτία παραμένει άγνωστη. Πολλοί ιστορικοί θεωρούν πιθανή την αυτοκτονία με δηλητήριο που ίσως του είχε προμηθεύσει ο φίλος του και γιατρός Pierre-Jean-Georges Cabanis, ώστε να αποφύγει τη λαιμητόμο. Η εκδοχή δεν έχει αποδειχθεί, ενώ έχουν επίσης προταθεί φυσικός θάνατος, εξάντληση ή άλλες αιτίες.
Ο άνθρωπος χάθηκε μέσα στην Τρομοκρατία.
Το μικρό καμπύλο \(d\) επέζησε και έγινε παγκόσμια γλώσσα των μαθηματικών.
Πηγές: MacTutor — Earliest Uses of Symbols of Calculus · MacTutor — Condorcet Biography · Stanford Encyclopedia of Philosophy · Μελέτη για την αιτία θανάτου του Condorcet.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου