📜 Ένας ή πολλοί Θεοί; Η απόδειξη του Αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού
Στην Ἔκδοσιν ἀκριβῆ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, ένα από τα σημαντικότερα έργα της πατερικής θεολογίας, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός πραγματεύεται ένα θεμελιώδες ζήτημα της πίστεως: γιατί ο Θεός είναι ένας και όχι πολλοί;
Ο Άγιος δεν στηρίζει τη διδασκαλία αυτή μόνο σε έναν φιλοσοφικό συλλογισμό. Αρχίζει από την Αγία Γραφή, παραθέτοντας τη μαρτυρία της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης για τον ένα Θεό. Στη συνέχεια, όμως, κάνει κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον: απευθύνεται και σε εκείνους που δεν δέχονται τη θεία Γραφή ως αυθεντία.
Από το σημείο αυτό ο Δαμασκηνός χρησιμοποιεί τη λογική επιχειρηματολογία στην υπηρεσία της θεολογίας, δείχνοντας ότι η πίστη στον ένα Θεό είναι συνεπής προς όσα νοούνται για τη θεία φύση.
Η αφετηρία: η τελειότητα του Θεού
Η συλλογιστική του Αγίου ξεκινά από τις ιδιότητες του Θεού. Το Θείο είναι τέλειο και δεν στερείται τίποτε· είναι άναρχο, ατελεύτητο, αιώνιο και απερίγραπτο.
«Τὸ Θεῖον τέλειόν ἐστι καὶ ἀνελλιπές, κατά γε ἀγαθότητα, κατά τε σοφίαν, κατά τε δύναμιν· ἄναρχον, ἀτελεύτητον, ἀΐδιον, ἀπερίγραπτον· καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, κατὰ πάντα τέλειον.»
Από αυτή την αφετηρία εξετάζει την υπόθεση ότι θα μπορούσαν να υπάρχουν πολλοί θεοί. Αν υπήρχαν πολλοί, θα έπρεπε να υπάρχει κάποια διαφορά μεταξύ τους. Αν όμως δεν υπάρχει καμία διαφορά, τότε:
«εἷς μᾶλλον ἐστὶ καὶ οὐ πολλοί»
Δηλαδή, είναι μάλλον ένας και όχι πολλοί.
Η διαφορά και η θεία τελειότητα
Αν, αντιθέτως, δεχθούμε πραγματική διαφορά μεταξύ των πολλών θεών, τότε αυτή η διαφορά θα έπρεπε να αφορά την αγαθότητα, τη δύναμη, τη σοφία, τον χρόνο, τον τόπο ή κάποια άλλη ιδιότητα.
Αλλά τότε κάποιος θα υστερούσε ως προς την απόλυτη τελειότητα. Και αυτό, κατά τον Άγιο, είναι ασυμβίβαστο με την ίδια την έννοια του Θεού:
«ὑστερήσει τοῦ τελείου, οὐκ ἂν εἴη θεός»
Η επιχειρηματολογία επομένως θεμελιώνεται στον τρόπο με τον οποίο η πατερική θεολογία ομολογεί τον Θεό: τέλειο, άναρχο, αιώνιο και απερίγραπτο.
🌍 Μπορούν πολλοί θεοί να κυβερνούν τον κόσμο;
Ο Δαμασκηνός εξετάζει στη συνέχεια μια άλλη πιθανή ένσταση: μήπως περισσότεροι θεοί θα μπορούσαν να κυβερνούν διαφορετικά μέρη της δημιουργίας;
Η απάντησή του συμπυκνώνεται σε ένα καίριο ερώτημα:
«τί τὸ τάξαν, καὶ τὴν διανομὴν αὐτοῖς ποιησάμενον;»
Ποιος, δηλαδή, έκανε αυτή την κατανομή;
Εάν υπήρχε κάποια ανώτερη αρχή που όρισε στον καθένα το μέρος που θα κυβερνούσε, τότε αυτή η αρχή θα ήταν ανώτερη από τους επιμέρους κυβερνήτες:
«ἐκεῖνο γὰρ μᾶλλον ἂν εἴη Θεός»
⚖️ Η ενότητα και η τάξη της δημιουργίας
Ο Άγιος προχωρεί ακόμη περισσότερο. Αν υπήρχαν πολλοί ανεξάρτητοι κυβερνήτες, η μεταξύ τους διαφορά θα μπορούσε να οδηγήσει σε αντίθεση και σύγκρουση. Πώς λοιπόν θα διατηρούνταν η ενότητα και η τάξη της δημιουργίας;
«πῶς δὲ ὑπὸ πολλῶν κυβερνηθήσεται ὁ κόσμος, καὶ οὐ διαλυθήσεται, καὶ διαφθαρήσεται, μάχης ἐν τοῖς κυβερνῶσι θεωρουμένης;»
Η ενότητα και η τάξη του κόσμου εντάσσονται έτσι στη θεολογική επιχειρηματολογία του ως μαρτυρία της ενιαίας θείας αρχής και διακυβέρνησης.
🔹 «Μονάδα, δυάδος ἀρχήν»
Ο συλλογισμός ολοκληρώνεται με μία χαρακτηριστική φράση:
Η μονάδα είναι αρχή της δυάδας. Η φράση εντάσσεται στην ευρύτερη επιχειρηματολογία του Δαμασκηνού για την ενότητα της θείας αρχής και την αδυναμία να νοηθεί το Θείο ως πολλαπλότητα ανεξάρτητων θεών.
🕯️ Η λογική στην υπηρεσία της πίστεως
Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον αυτού του πατερικού αποσπάσματος βρίσκεται και στη μέθοδο του Αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού. Η αφετηρία του είναι η αποκαλυμμένη αλήθεια της Αγίας Γραφής. Όταν όμως απευθύνεται σε εκείνους που δεν αποδέχονται τη Γραφή, χρησιμοποιεί και τη λογική επιχειρηματολογία.
Δεν πρόκειται, επομένως, απλώς για έναν φιλοσοφικό στοχασμό περί του Θεού. Πρόκειται για πατερική και απολογητική θεολογία, μέσα στην οποία ο φιλοσοφικός λόγος χρησιμοποιείται για να εκφράσει και να υπερασπιστεί τη διδασκαλία περί του ενός Θεού.
Γι’ αυτό και η συλλογιστική του καταλήγει στην κατηγορηματική ομολογία:
«εἷς τοίνυν ἐστὶ Θεός, τέλειος, ἀπερίγραπτος, τοῦ παντὸς ποιητής, συνοχεύς τε, καὶ κυβερνήτης, ὑπερτελὴς καὶ προτέλειος»
Ένας λοιπόν είναι ο Θεός, τέλειος και απερίγραπτος, δημιουργός, συνεκτικός και κυβερνήτης του σύμπαντος.
📜 Το πρωτότυπο ελληνικό κείμενο
Ὅτι μέν ἐστι Θεός, ἱκανῶς ἀποδέδεικται· καὶ ὅτι ἀκατάληπτός ἐστιν ἡ Αὐτοῦ οὐσία· ὅτι δὲ εἷς ἐστὶ καὶ οὐ πολλοί, τοῖς μὲν τῇ θείᾳ πειθομένοις Γραφῇ, οὐκ ἀμφιβάλλεται· φησὶ γὰρ ὁ Κύριος ἐν τῇ τῆς νομοθεσίας ἀρχῇ·
Ἐγὼ Κύριος ὁ Θεός σου ὁ ἐξαγαγὼν σε ἐκ γῆς Αἰγύπτου· οὐκ ἔσονταί σοι Θεοὶ ἕτεροι πλὴν ἐμοῦ· καὶ πάλιν, ἄκουε Ἰσραήλ· Κύριος ὁ Θεός σου, Κύριος εἷς ἐστι· καὶ διὰ Ἠσαΐου τοῦ Προφήτου· Ἐγὼ γάρ φησί Θεὸς πρῶτος, καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα, καὶ πλὴν Ἐμοῦ οὐκ ἔστι θεός·
ἔμπροσθέν μου οὐκ ἐγένετο ἄλλος θεός, καὶ μετ' ἐμὲ οὐκ ἔσται· καὶ πλὴν Ἐμοῦ οὐκ ἔστιν· καὶ ὁ Κύριος δὲ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις, οὕτω φησὶ πρὸς τὸν Πατέρα· αὕτη ἐστὶν ἡ αἰώνιος ζωή, ἵνα γινώσκωσί Σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεόν· Τοῖς δὲ τῇ θείᾳ μὴ πειθομένοις Γραφῇ, οὕτω διαλεξώμεθα.
Τὸ Θεῖον τέλειόν ἐστι καὶ ἀνελλιπές, κατά γε ἀγαθότητα, κατά τε σοφίαν, κατά τε δύναμιν· ἄναρχον, ἀτελεύτητον, ἀΐδιον, ἀπερίγραπτον· καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, κατὰ πάντα τέλειον· εἰ οὖν πολλοὺς ἐροῦμεν θεούς, ἀνάγκη διαφορὰν ἐν τοῖς πολλοῖς θεωρεῖσθαι· εἰ γὰρ οὐδεμία διαφορὰ ἐν αὐτοῖς, εἷς μᾶλλον ἐστὶ καὶ οὐ πολλοί· εἰ δὲ διαφορὰ ἐν αὐτοῖς, ποῦ ἡ τελειότης;
εἴτε γὰρ κατὰ ἀγαθότητα, εἴτε κατὰ δύναμιν, εἴτε κατὰ σοφίαν, εἴτε κατὰ χρόνον, εἴτε κατὰ τόπον, ὑστερήσει τοῦ τελείου, οὐκ ἂν εἴη θεός· ἡ δὲ διὰ πάντων ταυτότης, ἕνα μᾶλλον δείκνυσι καὶ οὐ πολλούς· πῶς δὲ καὶ πολλοῖς οὖσι τὸ ἀπερίγραπτον φυλαχθήσεται; ἔνθα γὰρ ἂν εἴη ὁ εἷς, οὐκ ἄν εἴη ὁ ἕτερος.
πῶς δὲ ὑπὸ πολλῶν κυβερνηθήσεται ὁ κόσμος, καὶ οὐ διαλυθήσεται, καὶ διαφθαρήσεται, μάχης ἐν τοῖς κυβερνῶσι θεωρουμένης; ἡ γὰρ διαφορά, ἐναντίωσιν εἰσάγει· εἰ δὲ εἴποι τις· ὅτι ἕκαστος μέρους ἄρχει· τί τὸ τάξαν, καὶ τὴν διανομὴν αὐτοῖς ποιησάμενον; ἐκεῖνο γὰρ μᾶλλον ἂν εἴη Θεός·
εἷς τοίνυν ἐστὶ Θεός, τέλειος, ἀπερίγραπτος, τοῦ παντὸς ποιητής, συνοχεύς τε, καὶ κυβερνήτης, ὑπερτελὴς καὶ προτέλειος· πρὸς δὲ καὶ φυσικὴ ἀνάγκη, μονάδα εἶναι, δυάδος ἀρχήν.
Πηγή: Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Ἔκδοσις ἀκριβὴς τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, «Ἀπόδειξις ὅτι εἷς ἐστι Θεός, καὶ οὐ πολλοί», PG 94, 793.
Το πρωτότυπο κείμενο του Αγίου παρατίθεται αυτούσιο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου