Άλγεβρα

📐 Το Θεώρημα του Νεύτωνα για τα Ωοειδή: Γιατί Ένα Απλό Εμβαδόν Δεν Έχει Αλγεβρικό Τύπο;

Καλλιτεχνική αναπαράσταση αστρονομικού παρατηρητηρίου του τέλους του 17ου αιώνα, αφιερωμένη στο Θεώρημα του Νεύτωνα για τα ωοειδή (Newton’s Theorem on Ovals). Σε μεγάλο σκούρο πίνακα απεικονίζεται μια ομαλή κυρτή έλλειψη, την οποία τέμνει μια ευθεία σε δύο σημεία, σχηματίζοντας ένα μικρό ελλειπτικό χωρίο χρωματισμένο σε χάλκινες αποχρώσεις. Δίπλα παρουσιάζεται μια λεπτή σπειροειδής γεωμετρική κατασκευή. Στο βάθος διακρίνονται ορειχάλκινο αστρονομικό όργανο, αναμμένο κερί και παράθυρο με θέα στον έναστρο νυχτερινό ουρανό. Ο θερμός φωτισμός των κεριών συνδυάζεται με βαθιές μπλε και ιώδεις αποχρώσεις. Στο επάνω μέρος εμφανίζεται ο τίτλος «NEWTON’S THEOREM ON OVALS» και κάτω δεξιά το λογότυπο eisatopon.gr.

Μπορούμε να υπολογίσουμε το εμβαδόν ενός κύκλου με έναν απλό τύπο. Τι γίνεται όμως όταν μια ευθεία αποκόπτει μόνο ένα τμήμα του;

Ο Ισαάκ Νεύτων (1642–1727) μελέτησε ένα πολύ γενικότερο ερώτημα: μπορούμε να περιγράψουμε αλγεβρικά το εμβαδόν που αποκόπτει μια οποιαδήποτε τέμνουσα από ένα ομαλό, κυρτό, ωοειδές σχήμα;

Στο Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (1687), Βιβλίο Α΄, Ενότητα VI, Λήμμα 28, διατύπωσε ένα αποτέλεσμα που αποκαλύπτει τα όρια των αλγεβρικών μεθόδων.

Τι λέει το θεώρημα;

Με σύγχρονη μαθηματική διατύπωση:

Το εμβαδόν που αποκόπτεται από μια ευθεία σε ένα ομαλό, κλειστό, κυρτό ωοειδές δεν είναι αλγεβρική συνάρτηση της θέσης της ευθείας, όταν αυτή μεταβάλλεται αυθαίρετα.

Δηλαδή, αν η τέμνουσα έχει εξίσωση

\[ ax+by=c, \]

δεν υπάρχει μια μη τετριμμένη πολυωνυμική σχέση που να καθορίζει γενικά το αποκοπτόμενο εμβαδόν \(A\) ως συνάρτηση των \(a,b,c\), για όλες τις θέσεις της ευθείας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το εμβαδόν δεν υπολογίζεται. Σημαίνει ότι δεν αρκεί μια αλγεβρική συνάρτηση για την πλήρη περιγραφή του.

Ακόμη και ο κύκλος παρουσιάζει τη δυσκολία

Ας θεωρήσουμε κύκλο ακτίνας \(R\), με κέντρο την αρχή των αξόνων. Η κατακόρυφη ευθεία \(x=t\), όπου \(-R<t<R\), αποκόπτει ένα κυκλικό τμήμα προς τη δεξιά πλευρά του κύκλου.

Το εμβαδόν του είναι:

\[ \boxed{ A(t)=R^2\arccos\left(\frac{t}{R}\right) -t\sqrt{R^2-t^2} } \]

Ο τύπος περιλαμβάνει την αντίστροφη τριγωνομετρική συνάρτηση \(\arccos\), η οποία δεν είναι αλγεβρική συνάρτηση.

Έτσι, ακόμη και στο απλούστερο ομαλό κυρτό σχήμα, η περιγραφή του μεταβαλλόμενου αποκοπτόμενου εμβαδού μάς οδηγεί πέρα από τις αλγεβρικές συναρτήσεις.

Η ιδέα του Νεύτωνα: Από το εμβαδόν στη σπείρα

Η προσέγγιση του Νεύτωνα ήταν εξαιρετικά ευρηματική.

Επιλέγουμε ένα σημείο \(O\) στο εσωτερικό του ωοειδούς και περιστρέφουμε μια ημιευθεία γύρω από αυτό.

Καθώς η ημιευθεία περιστρέφεται, το εμβαδόν του τομέα που σαρώνει αυξάνεται συνεχώς.

Ο Νεύτων συνέδεσε αυτό το αυξανόμενο εμβαδόν με την απόσταση ενός κινούμενου σημείου από το \(O\). Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται μια σπειροειδής καμπύλη.

Στην ειδική περίπτωση του κύκλου, αν επιλέξουμε κατάλληλη κλίμακα για την απόσταση, προκύπτει μια σπείρα του Αρχιμήδη.

Η σπείρα του Αρχιμήδη σε πολικό σύστημα συντεταγμένων. Η ακτίνα αυξάνεται καθώς αυξάνεται η γωνία, απεικονίζοντας την ιδέα της σπειροειδούς καμπύλης που χρησιμοποιείται στην απόδειξη του θεωρήματος του Νεύτωνα για τα ωοειδή.
Σχήμα. Η σπείρα του Αρχιμήδη. Στην περίπτωση του κύκλου, η σπειροειδής κατασκευή του Νεύτωνα έχει αυτή τη μορφή. Δημιουργός: Mets501, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι, μετά από κάθε πλήρη περιστροφή, η ημιευθεία επανέρχεται στην ίδια κατεύθυνση, ενώ το συνολικό σαρωμένο εμβαδόν έχει αυξηθεί κατά το εμβαδόν ολόκληρου του ωοειδούς.

Επομένως, η σπείρα συναντά την ίδια ευθεία που περνά από το \(O\) σε απείρως πολλά διαφορετικά σημεία.

Μια αλγεβρική καμπύλη πεπερασμένου βαθμού, εφόσον δεν περιέχει αυτή την ευθεία ως συνιστώσα, δεν μπορεί να παρουσιάζει τέτοια συμπεριφορά.

Αυτή είναι η βασική ιδέα πίσω από την απόδειξη του Νεύτωνα.

Γιατί είναι απαραίτητη η ομαλότητα;

Η αρχική διατύπωση του Νεύτωνα δεν προσδιόριζε με τη σημερινή ακρίβεια τι εννοούσε με τον όρο «ωοειδές».

Αν επιτρέψουμε κλειστές κυρτές καμπύλες με γωνίες ή άλλα σημεία μη ομαλότητας, εμφανίζονται αντιπαραδείγματα.

Για παράδειγμα, ένα τρίγωνο είναι κυρτό, αλλά η μεταβολή του αποκοπτόμενου εμβαδού μπορεί να περιγραφεί τμηματικά με αλγεβρικές εκφράσεις.

Η σύγχρονη μελέτη του θεωρήματος, ιδιαίτερα από τον μαθηματικό Vladimir Arnold, αποσαφήνισε τον ουσιαστικό ρόλο της άπειρης διαφορισιμότητας της καμπύλης.

Η σύνδεση με την κίνηση των πλανητών

Ο Νεύτων δεν ενδιαφερόταν μόνο για ένα αφηρημένο γεωμετρικό πρόβλημα.

Σύμφωνα με τον δεύτερο νόμο του Κέπλερ, η ευθεία που συνδέει έναν πλανήτη με τον Ήλιο σαρώνει ίσα εμβαδά σε ίσους χρόνους.

Επομένως, ο προσδιορισμός της θέσης του πλανήτη σε δεδομένη χρονική στιγμή συνδέεται με τον υπολογισμό ενός εμβαδού μέσα σε ελλειπτική τροχιά.

Το θεώρημα του Νεύτωνα εξηγεί γιατί αυτό το πρόβλημα δεν ανάγεται γενικά στην επίλυση μιας πεπερασμένης αλγεβρικής εξίσωσης.

Έτσι, ένα ερώτημα για το εμβαδόν ενός ωοειδούς αποκαλύπτει μια βαθιά σχέση ανάμεσα στη Γεωμετρία, τη Μαθηματική Ανάλυση και την Ουράνια Μηχανική.

Πηγές:
Newton's theorem about ovals – Wikipedia .
Isaac Newton, Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica, 1687, Βιβλίο I, Ενότητα VI, Λήμμα 28.
V. I. Arnold και V. A. Vasiliev, «Newton's Principia Read 300 Years Later», Notices of the AMS, 1989.
Peter Pesic, «The Validity of Newton's Lemma 28», Historia Mathematica, 28(3), 2001, σ. 215–219.

📚
Έρχεται το πολλαπλό βιβλίο ΝΕΟ — βρες όλες τις επιλογές εδώΠολλαπλό βιβλίο ΝΕΟ — 437 βιβλία σε PDF
PDF & Ψηφιακά Μαθησιακά Αντικείμενα — χωρίς εγγραφή • Portify
📚 437 βιβλία🎬 22.000+ Ψηφιακά Μαθησιακά Αντικείμενα
Δες τα βιβλία →

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου