EisatoponAI: Τα Γκάλοπ ως «Επιστήμη Ακριβείας»; Η Μεγάλη Αβεβαιότητα που Δεν Εμφανίζεται Ποτέ στα Γραφήματα

Κάθε φορά που πλησιάζουν εκλογές, τα τηλεοπτικά κανάλια και τα μέσα ενημέρωσης γεμίζουν με εντυπωσιακά γραφήματα, ποσοστά και δεκαδικά ψηφία:

«Κόμμα Α: 35,8%», «Κόμμα Β: 29,4%», «περιθώριο λάθους ±1,5%».

Η εικόνα που μεταδίδεται στον πολίτη είναι ότι η επιστήμη έχει μιλήσει με απόλυτη ακρίβεια — σαν να πρόκειται για μαθηματική εξίσωση.
Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πολύ πιο θολή και αβέβαιη.

Σε μια εποχή όπου 9 στους 10 πολίτες κλείνουν το τηλέφωνο πριν καν ακούσουν την πρώτη ερώτηση, η στατιστική βεβαιότητα μετατρέπεται περισσότερο σε ευχή παρά σε επιστημονικό δεδομένο. Το παρόν άρθρο εξετάζει τις κρυφές αδυναμίες των δημοσκοπήσεων, βασισμένο σε στατιστικά δεδομένα και πρακτικές παρατηρήσεις, για να απομυθοποιήσει την ψευδαίσθηση της ακρίβειας.

1. Το Δείγμα που… Δεν Απαντάει

Τη δεκαετία του 1990, το σταθερό τηλέφωνο κυριαρχούσε: περίπου 7 στους 10 πολίτες απαντούσαν σε τηλεφωνικές έρευνες.
Σήμερα, το ποσοστό αυτό έχει καταρρεύσει στο 5–10%, δηλαδή άρνηση συμμετοχής 90–95%.

Αυτό δεν είναι απλώς μια μικρή ενόχληση· αποτελεί θεμελιώδες πρόβλημα γνωστό ως non-response bias (προκατάληψη μη απόκρισης).
Το δείγμα παύει να είναι τυχαίο και αντιπροσωπευτικό.

Όσοι τελικά απαντούν τείνουν να είναι:

πιο πολιτικοποιημένοι,
πιο διαθέσιμοι (π.χ. συνταξιούχοι),
πιο θυμωμένοι ή, αντίθετα, πιο ικανοποιημένοι με το status quo.

Δεν αντιπροσωπεύουν τον «μέσο πολίτη».

Σε ένα τυπικό δείγμα 1.000 ατόμων με άρνηση 95%, οι εταιρείες καταλήγουν να μιλούν με ελάχιστους νέους, εργαζόμενους ή αποστασιοποιημένους πολίτες. Για να «διορθώσουν» το πρόβλημα, εφαρμόζουν στάθμιση (weighting): η φωνή ενός 24χρονου μπορεί να μετράει πέντε ή δέκα φορές περισσότερο.

Αν όμως αυτός ο ένας δεν είναι αντιπροσωπευτικός, ολόκληρο το αποτέλεσμα μπορεί να στρεβλωθεί σοβαρά.

2. Σταθερό ή Κινητό; Η Κρυφή Μεταβλητή που Αλλάζει τα Πάντα

Τα σταθερά τηλέφωνα χρησιμοποιούνται κυρίως από άτομα 55+, ενώ τα κινητά κυριαρχούν στις ηλικίες 18–44.

Υπερβολική χρήση σταθερών → «δημοσκόπηση συνταξιούχων».
Αποκλειστική χρήση κινητών → απώλεια όσων δεν απαντούν σε άγνωστους αριθμούς ή χρησιμοποιούν μόνο καρτοκινητά (συχνά οικονομικά ευάλωτες ομάδες).

Οι σοβαρές εταιρείες στοχεύουν σε ένα μείγμα, π.χ. 70% κινητά – 30% σταθερά.
Όμως αυτό το μείγμα δεν είναι σταθερό:

αλλάζει με την εποχή,
την περιοχή,
την ώρα της ημέρας,
ακόμη και με εξωτερικούς παράγοντες (διακοπές, κρίσεις).

Μικρές μεταβολές αρκούν για να αλλάξουν αισθητά τα αποτελέσματα.

3. Το «Μαγικό» ±3% που Δεν Υπάρχει

Το περίφημο ±3% υπολογίζεται μόνο αν το δείγμα είναι πλήρως τυχαίο.
Με άρνηση 90–95%, αυτή η προϋπόθεση απλώς δεν ισχύει.

Στην πράξη, εμφανίζονται συστηματικές προκαταλήψεις:

απαντούν περισσότερο οι θυμωμένοι,
αποφεύγουν οι απογοητευμένοι,
υπερεκπροσωπούνται συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες.

Το πραγματικό σφάλμα μπορεί εύκολα να φτάσει ±6% ή ±9%.
Αυτό σπάνια αναφέρεται, γιατί δεν υπάρχει απλός τύπος για να το ποσοτικοποιήσει — και γιατί δεν «πουλάει» επικοινωνιακά.

4. Ίδια Μέρα, Ίδιο Θέμα, Διαφορετικά Αποτελέσματα

Όταν διαφορετικές εταιρείες δημοσιεύουν γκάλοπ την ίδια μέρα, οι αποκλίσεις 3–5 μονάδων δεν είναι σπάνιες.

Οι λόγοι:

ώρα κλήσης (πρωί / βράδυ),
αναλογία κινητών–σταθερών,
διαφορετικοί αλγόριθμοι στάθμισης,
καθαρή τυχαιότητα στο ποιοι απαντούν.

Αυτό δεν είναι απλή «στατιστική διακύμανση»· είναι ένδειξη εγγενούς αβεβαιότητας.

5. Η «Απάτη» της Ψευδούς Ακρίβειας

Ποσοστά τύπου 35,83% δημιουργούν ψευδαίσθηση χειρουργικής ακρίβειας.

Στην πραγματικότητα:

η 3η δεκαδική είναι εντελώς τυχαία,
η 2η συχνά επηρεάζεται από στρογγυλοποιήσεις,
η 1η μπορεί να έχει σφάλμα 4–6 μονάδων.

Έτσι, μια διαφορά 2,4% παρουσιάζεται ως «ξεκάθαρη», ενώ μπορεί να είναι ανύπαρκτη.

6. Τι Μπορεί να Κάνει ο Πολίτης

Αγνοήστε τα δεκαδικά.
Ελέγξτε αν δημοσιεύεται το ποσοστό άρνησης.
Δείτε τάσεις, όχι απόλυτα νούμερα.
Διαβάστε τη μεθοδολογία: μείγμα τηλεφώνων, στάθμιση, υποθέσεις.

Επίλογος

Τα γκάλοπ δεν είναι ψέματα — είναι ημιτελείς εκτιμήσεις σε έναν κόσμο όπου η πλειονότητα των πολιτών αρνείται να συμμετάσχει.

Με άρνηση που αγγίζει το 95%, το μόνο σίγουρο είναι ότι κάτι κινείται — όχι το πόσο ακριβώς.

Ίσως ήρθε η ώρα να τα αντιμετωπίζουμε όχι ως επιστημονικά όργανα ακριβείας, αλλά ως εργαλεία με μεγάλες αβεβαιότητες, που απαιτούν ταπεινότητα, διαφάνεια και κριτική σκέψη.

Η δημοκρατία δεν μετριέται με δεκαδικά.
Μετριέται στην κάλπη.