Ο καθρέφτης δεν αντιστρέφει αριστερά–δεξιά: γιατί ο εγκέφαλος κάνει λάθος;

Σχεδόν όλοι μεγαλώνουμε με την ίδια βεβαιότητα: ο καθρέφτης αντιστρέφει το αριστερά με το δεξιά. Κι όμως, αυτή η ιδέα είναι λανθασμένη — και μάλιστα με έναν τρόπο που αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο για τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον χώρο.

Ο καθρέφτης δεν κάνει καμία ανταλλαγή αριστερά–δεξιά. Αυτό που πραγματικά συμβαίνει είναι μια αντιστροφή εμπρός–πίσω, κατά μήκος ενός άξονα κάθετου στην επιφάνειά του. Η σύγχυση γεννιέται όχι στο γυαλί, αλλά στον εγκέφαλό μας.

Η νοητική παγίδα της συμμετρίας

Όταν κοιτάμε τον εαυτό μας στον καθρέφτη, προσπαθούμε ασυνείδητα να φανταστούμε πώς θα έμοιαζε ένα «αντίγραφό» μας αν στεκόταν απέναντί μας. Και εκεί ακριβώς κάνουμε το λάθος.

Ο ψυχολόγος Michael C. Corballis του Πανεπιστημίου του Auckland το περιγράφει με έναν εντυπωσιακά απλό και διεισδυτικό τρόπο:

«Φανταστείτε μια αντιστροφή του εαυτού σας, όπου το πρόσωπο, η μύτη και τα μάτια ωθούνται προς το πίσω μέρος του κεφαλιού, ενώ η πλάτη προεξέχει προς τα εμπρός. Το μπροστινό και το πίσω μέρος έχουν αντιστραφεί, αλλά εξακολουθείτε να “νιώθετε” το ρολόι σας να βρίσκεται στον αριστερό καρπό.»

Σε αυτό το σημείο, ο εγκέφαλος αντιδρά. Έχει μια ισχυρή παρόρμηση να επαναβαθμονομήσει τους εσωτερικούς άξονες ώστε το σώμα να «στέκεται σωστά». Και τότε συμβαίνει το κρίσιμο βήμα:

Η αντιστροφή εμπρός–πίσω ερμηνεύεται ως αντιστροφή αριστερά–δεξιά.

Γιατί δεν μας μπερδεύει το πάνω–κάτω;

Εδώ κρύβεται ένα ακόμα ενδιαφέρον στοιχείο. Ο καθρέφτης δεν αντιστρέφει ούτε το πάνω με το κάτω. Κι όμως, ποτέ δεν το παρεξηγούμε αυτό.

Ο λόγος είναι ότι η έννοια του πάνω–κάτω είναι ισχυρά δεμένη με τη βαρύτητα και την καθημερινή μας εμπειρία. Αντίθετα, το αριστερά–δεξιά ορίζεται πάντα σε σχέση με το σώμα μας.

Όταν αλλάζει ο άξονας εμπρός–πίσω, ο εγκέφαλος προτιμά να «διορθώσει» την εικόνα αλλάζοντας το αριστερά με το δεξιά, επειδή αυτό είναι γνωστικά πιο βολικό.

Ένα φιλοσοφικό ίχνος μέσα στο γυαλί

Οι καθρέφτες δεν μας δείχνουν μόνο το είδωλό μας. Μας αποκαλύπτουν και κάτι για τον τρόπο που ο νους κατασκευάζει τον χώρο.

Το γεγονός ότι επιμένουμε να βλέπουμε λάθος, ακόμη κι όταν γνωρίζουμε τη σωστή εξήγηση, δείχνει πόσο βαθιά ριζωμένες είναι οι εσωτερικές μας αναπαραστάσεις.

Ίσως, τελικά, ο καθρέφτης να μην είναι παρά ένα μαθηματικό και ψυχολογικό παράδοξο που μας κοιτάζει καθημερινά κατάματα.